روان پریشی یا سایکوز؛ از تشخیص علائم تا آشنایی با علتها

در دنیای روان‌پزشکی، مواجهه با مفاهیمی که مرز میان واقعیت و رویا را از بین می‌برند، همواره با ابهاماتی همراه است. سایکوز چیست و چرا برخی افراد به ناگاه ارتباط خود را با دنیای واقعی از دست می‌دهند؟ بیماری سایکوز که در زبان فارسی با نام روانپریشی شناخته می‌شود، یک وضعیت ذهنی خاص است که در آن فرد توانایی تفکیک تجربیات درونی خود از واقعیت‌های بیرونی را ندارد. در واقع تعریف سایکوز به یک بیماری واحد محدود نمی‌شود، بلکه مجموعه‌ای از نشانه‌ها است که می‌تواند ریشه در انواع اختلال روانی داشته باشد.

روانپریشی یعنی چه و چه معنایی در روانپزشکی دارد؟

بسیاری از مراجعان می‌پرسند که سایکوز به چه معناست و آیا این واژه با جنون متفاوت است؟ در پاسخ به این سوال که سایکوز از لحاظ روان‌شناختی چیست؛ باید گفت که این اصطلاح از ریشه یونانی گرفته شده و به معنای وضعیت ناهنجار روان است و همین پاسخ را می‌توان به پرسش روانپریشی یعنی چه؛ داد. در واقع سایکوز یا روانپریشی به حالتی اطلاق می‌ شود که در آن قضاوت فرد درباره واقعیت دچار لغزش شده و افکار یا ادراکات او سازمان‌دهی خود را از دست می‌دهند. در واقع بیماری روان پریشی پاسخی است به ناتوانی مغز در پردازش صحیح اطلاعات محیطی که منجر به ایجاد دنیایی موازی در ذهن فرد می‌گردد.

علائم سایکوز چیست و چگونه شناسایی می‌شود؟

شناخت علائم این وضعیت برای شروع درمان زودهنگام بسیار حیاتی است. برای آنکه بدانیم علائم سایکوز چیست و چه تفاوتی با نگرانی‌های عادی دارد؛ باید عنوان شود که نشانه های روانپریشی معمولاً در دو دسته اصلی توهم و هذیان قرار می‌گیرند. توهم به معنای ادراک حسی بدون وجود محرک خارجی است (مانند شنیدن صداهایی که دیگران نمی‌شنوند) و هذیان به باورهای غلطی گفته می‌ شود که با منطق تغییر نمی‌ کنند.

علائم روان پریشی چیست؟

این نشانه‌ها فراتر از توهم ساده هستند و موارد زیر را شامل می‌ شوند:

• توهمات شنیداری، دیداری یا بویایی
• هذیان‌ های گزند و آسیب (احساس تحت تعقیب بودن)
• تکلم آشفته و ناتوانی در برقراری ارتباط کلامی منطقی
• رفتارهای حرکتی غیرعادی یا کاتاتونیک
• افت عملکرد شدید در محیط کار یا تحصیل

علت بیماری سایکوز چیست؟

تحقیقات نشان می‌دهند که هیچ عامل واحدی برای بروز این وضعیت وجود ندارد. در پاسخ به این سوال که علت بیماری سایکوز چیست، پزشکان معتقدند ترکیبی از عوامل بیولوژیک و محیطی در این امر نقش دارند. برای مثال ژن سایکوز یا همان آمادگی ژنتیکی، می‌تواند فرد را در برابر استرس‌های محیطی آسیب‌ پذیرتر کند. مهم‌ترین عواملی که سنگ‌بنای بروز این وضعیت هستند عبارتند از:

• تغییرات بیوشیمیایی: ناهنجاری در انتقال‌دهنده‌های عصبی مانند دوپامین
• عوامل محیطی: تجربه تروماهای شدید یا استرس‌های طولانی‌مدت
• مصرف مواد: سوءمصرف مواد مخدر و محرک (که در بخش درمان اعتیاد به تفصیل بررسی می‌ شود)
• بیماری‌های جسمی: مانند صرع یا تومورهای مغزی که منجر به سایکوز صرعی می‌شوند

انواع سایکوز و اختلالات مرتبط

روان‌پریشی در قالب‌های متفاوتی بروز می‌کند. انواع سایکوز بر اساس منشأ بروز آن‌ها دسته‌بندی می‌شوند. گاهی این وضعیت ناشی از یک اختلال روانپریشی مستقل است و گاهی به عنوان علامتی از بیماری‌های دیگر ظاهر می‌شود. برای مثال:

• اختلال دوقطبی: در فاز مانیا یا افسردگی شدید ، فرد ممکن است علائم روان‌پریشی را تجربه کند. تشخیص دقیق اختلال دوقطبی برای شروع درمان صحیح الزامی است.
• اختلال شخصیت مرزی: برخی افراد در شرایط فشار روانی شدید، دچار روان‌پریشی‌های گذرا می‌شوند. مطالعه درباره اختلال شخصیت مرزی به درک این مرزهای باریک کمک می‌ کند.
• سایکوز ناشی از مواد و الکل: مصرف الکل می‌تواند منجر به سندرم سایکوز کورساکوف شود که با اختلال حافظه شدید همراه است. در این موارد، فرآیند درمان اعتیاد به الکل باید بخش جدایی‌ناپذیر پروتکل درمانی باشد.

تشخیص و تست سایکوز

بسیاری از افراد با جستجوی عباراتی مثل تست سایکوز یا تست روانپریشی به دنبال خودارزیابی هستند. باید توجه داشت که روان پریشی خفیف یا روان پریشی کوتاه مدت ممکن است در ابتدا نادیده گرفته شود. تشخیص نهایی تنها بر عهده روانپزشک است. در جلسات ارزیابی، پزشک احتمال بروز افکار خودکشی را نیز بررسی می‌کند، چرا که ناهنجاری‌های ادراکی ممکن است ریسک آسیب به خود را به شدت افزایش دهند.

راهکارهای درمان و داروهای ضد سایکوز

خوشبختانه با پیشرفت‌ های نوین در علم روان‌پزشکی، این بیماری کاملاً قابل مدیریت و کنترل است. استفاده از داروهای ضد سایکوز (آنتی‌ سایکوتیک) سنگ‌ بنای اصلی درمان محسوب می‌شود. برای آنکه بدانید داروی سایکوز چیست، باید گفت این داروها با تنظیم دقیق سطح انتقال‌دهنده‌های عصبی مانند دوپامین در مغز، به کاهش توهم و هذیان کمک می‌کنند. مصرف منظم قرص ضد سایکوز تنها زمانی می‌تواند کیفیت زندگی بیمار را به حالت عادی بازگرداند که تحت نظارت مستمر و مستقیم روانپزشک باشد.

هشدار بسیار مهم: هرگز نباید برای درمان این اختلال به دنبال خوددرمانی بود. تجویز، تنظیم دوز و حتی قطع مصرف این داروها منحصراً وظیفه روانپزشک است. مصرف خودسرانه داروهای ضد روانپریشی یا تغییر در دوز آن‌ها بدون مشورت با پزشک، می‌تواند عوارض جبران‌ناپذیری نظیر بازگشت شدیدتر علائم، اختلالات حرکتی جدی، نوسانات شدید فشار خون و وابستگی‌های دارویی به همراه داشته باشد. برای مدیریت صحیح بیماری، بیمار باید در تمامی مراحل درمان با متخصص روانپزشکی در ارتباط باشد تا از بروز عوارض جانبی ناخواسته جلوگیری شود.